Waarom is een RI&E in de zorg belangrijk?

Zorgmedewerkers werken vaak in situaties waarin veiligheid, gezondheid en continuïteit direct met elkaar samenhangen. Zij tillen en verplaatsen cliënten, werken onder tijdsdruk, hebben te maken met emotionele belasting en kunnen geconfronteerd worden met agressie, besmettingsrisico’s of onveilige werkomstandigheden.

Een RI&E helpt om deze risico’s structureel in kaart te brengen. Niet alleen op organisatieniveau, maar ook per locatie, functie, afdeling of team. Dat is belangrijk, omdat risico’s in de zorg sterk kunnen verschillen. Een thuiszorgmedewerker loopt andere risico’s dan een medewerker in een verpleeghuis, huisartsenpraktijk, GGZ-instelling of zorgadministratie.

Een goede RI&E in de zorg helpt om:

• arbeidsrisico’s zichtbaar te maken;
• prioriteiten te bepalen;
• maatregelen vast te leggen;
• verantwoordelijken aan te wijzen;
• deadlines te bewaken;
• voortgang te rapporteren;
• medewerkers actief te betrekken;
• directie, HR en QHSE inzicht te geven.

Daarmee wordt de RI&E niet alleen een verplicht document, maar een praktisch hulpmiddel om veilig en gezond werken te verbeteren.

Welke risico’s horen in een RI&E voor de zorg?

Een RI&E voor de zorg moet aansluiten op de dagelijkse praktijk. Dat betekent dat je niet alleen algemene risico’s opneemt, maar ook kijkt naar de specifieke werkzaamheden, cliënten, locaties en functies binnen de organisatie.

Onderstaande risicothema’s komen vaak terug in zorgorganisaties.

1. Fysieke belasting

Fysieke belasting is één van de bekendste risico’s in de zorg. Medewerkers tillen, ondersteunen of verplaatsen cliënten en werken regelmatig in houdingen die belastend zijn voor rug, schouders, nek of knieën.

Voorbeelden van fysieke belasting in de zorg zijn:

• tillen en verplaatsen van cliënten;
• helpen bij wassen, aankleden of opstaan;
• duwen en trekken van bedden, rolstoelen of tilliften;
• langdurig staan of lopen;
• werken in gebogen, gedraaide of reikende houding;
• repeterende handelingen;
• onvoldoende gebruik van hulpmiddelen.

Mogelijke maatregelen zijn bijvoorbeeld het beschikbaar stellen van tilhulpmiddelen, goede werkinstructies, training fysieke belasting, werkplekanalyses en duidelijke afspraken over wanneer hulp of hulpmiddelen verplicht zijn.

2. Werkdruk en psychosociale arbeidsbelasting

Werkdruk is in veel zorgorganisaties een belangrijk thema. Zorgmedewerkers werken vaak met krappe roosters, hoge verantwoordelijkheid en emotioneel belastende situaties. Dat kan leiden tot stress, vermoeidheid, verzuim en verminderde inzetbaarheid.

In de RI&E kijk je bijvoorbeeld naar:

• hoge werkdruk;
• personeelstekort;
• roosterdruk;
• nachtdiensten;
• emotionele belasting;
• hoge administratieve druk;
• werk-privébelasting;
• onvoldoende hersteltijd;
• conflicten of spanningen binnen teams;
• ongewenst gedrag.

Maatregelen kunnen bestaan uit werkdrukonderzoek, teamgesprekken, betere roostering, duidelijke escalatieroutes, ondersteuning door leidinggevenden en aandacht voor duurzame inzetbaarheid.

Voor HR is dit een belangrijk onderdeel van de RI&E, omdat werkdruk en psychosociale arbeidsbelasting vaak direct raken aan verzuim, verloop en medewerkerstevredenheid.

3. Agressie en ongewenst gedrag

In de zorg kunnen medewerkers te maken krijgen met agressie of ongewenst gedrag van cliënten, patiënten, bewoners, familieleden of bezoekers. Dat kan verbaal, fysiek of psychologisch zijn.

Denk aan:

• schelden of bedreigen;
• intimidatie;
• fysieke agressie;
• grensoverschrijdend gedrag;
• seksuele intimidatie;
• agressie bij verward gedrag;
• spanningen met familie of bezoekers;
• onveilige situaties tijdens alleen werken.

Een RI&E moet niet alleen vastleggen dat agressie kan voorkomen, maar ook hoe de organisatie hiermee omgaat. Zijn er duidelijke protocollen? Weten medewerkers wat zij moeten doen bij incidenten? Is er opvang na een incident? Worden meldingen geregistreerd en besproken?

Mogelijke maatregelen zijn agressietraining, duidelijke gedragsregels, een meldprocedure, opvang na incidenten, afspraken over alleen werken en veilige inrichting van ruimtes.

4. Infectierisico’s en hygiëne

Zorgmedewerkers kunnen worden blootgesteld aan infectierisico’s. Dat geldt niet alleen in ziekenhuizen of verpleeghuizen, maar ook in thuiszorg, huisartsenpraktijken, tandartspraktijken, fysiotherapiepraktijken en kleinschalige zorglocaties.

Voorbeelden van infectierisico’s zijn:

• contact met lichaamsvloeistoffen;
• prikaccidenten;
• besmettingsrisico’s bij wondzorg;
• onvoldoende handhygiëne;
• onjuist gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen;
• afvalverwerking;
• schoonmaak en desinfectie;
• onvoldoende scheiding tussen schoon en vuil materiaal.

In de RI&E kijk je of medewerkers duidelijke instructies hebben, of persoonlijke beschermingsmiddelen beschikbaar zijn en of hygiëneprotocollen goed worden nageleefd.

Mogelijke maatregelen zijn hygiëne-instructies, PBM-beleid, periodieke controle, prikaccidentenprotocol, goede afvalverwerking en duidelijke afspraken over schoonmaak en desinfectie.

5. Gevaarlijke stoffen en medicatie

In zorgorganisaties wordt gewerkt met verschillende stoffen die risico’s kunnen opleveren. Denk aan schoonmaakmiddelen, desinfectiemiddelen, medicatie of specifieke middelen zoals cytostatica.

Risico’s kunnen ontstaan bij:

• opslag van gevaarlijke stoffen;
• mengen of gebruiken van schoonmaakmiddelen;
• werken met desinfectiemiddelen;
• bereiden of toedienen van medicatie;
• blootstelling aan dampen of huidcontact;
• onvoldoende etikettering;
• ontbreken van veiligheidsinformatiebladen;
• onduidelijke werkinstructies.

In de RI&E leg je vast welke stoffen aanwezig zijn, wie ermee werkt, welke blootstellingsrisico’s er zijn en welke beheersmaatregelen nodig zijn.

Mogelijke maatregelen zijn duidelijke opslag, etikettering, veiligheidsinformatiebladen, persoonlijke beschermingsmiddelen, instructies en periodieke controle.

6. Valgevaar, struikelen en gebouwveiligheid

Ook gebouw- en omgevingsrisico’s horen thuis in de RI&E. Zeker in zorglocaties waar medewerkers, cliënten, bewoners en bezoekers samenkomen, is een veilige omgeving belangrijk.

Denk aan risico’s zoals:

• gladde vloeren;
• losse kabels;
• drempels;
• smalle doorgangen;
• onvoldoende verlichting;
• blokkades bij nooduitgangen;
• onduidelijke vluchtroutes;
• slecht bereikbare hulpmiddelen;
• defecte materialen;
• onvoldoende brandveiligheid.

Mogelijke maatregelen zijn periodieke locatiecontroles, duidelijke looproutes, onderhoudsplanning, meldprocedures voor gebreken, goede verlichting en controle op nooduitgangen.

Voor organisaties met meerdere locaties is het belangrijk om deze risico’s per locatie te bekijken. Een algemene RI&E is dan vaak niet voldoende.

7. Alleen werken en werken op locatie

Alleen werken komt in de zorg regelmatig voor, bijvoorbeeld in de thuiszorg, ambulante begeleiding, nachtdiensten of kleinschalige woonvormen. Dit brengt specifieke risico’s met zich mee.

Denk aan:

• werken bij cliënten thuis;
• onbekende of wisselende werkomgevingen;
• beperkte hulp bij incidenten;
• agressierisico;
• reistijd en verkeersveiligheid;
• werken buiten kantoortijden;
• gebrek aan directe collega’s in de buurt;
• communicatie bij calamiteiten.

Mogelijke maatregelen zijn bereikbaarheidsafspraken, noodprocedures, risico-inschatting per cliëntsituatie, duidelijke meldstructuren, afspraken over veilig reizen en beleid voor alleen werken.

Deze risico’s worden soms onderschat, omdat ze minder zichtbaar zijn dan risico’s binnen een vaste locatie. Juist daarom is het belangrijk om ze expliciet mee te nemen in de RI&E.

8. Beeldschermwerk en administratieve belasting

Niet alle zorgrisico’s ontstaan tijdens direct cliëntcontact. Ook administratieve taken, beeldschermwerk en ondersteunende functies kunnen risico’s opleveren.

Denk aan:

• langdurig beeldschermwerk;
• registratie in ECD of EPD;
• administratieve druk;
• slechte werkhouding;
• onvoldoende pauzes;
• thuiswerken;
• dubbele administratie;
• mentale belasting door registratiedruk.

Mogelijke maatregelen zijn ergonomische werkplekken, instructies voor beeldschermwerk, pauzebeleid, betere inrichting van thuiswerkplekken en het verminderen van onnodige administratieve belasting.

Verschillen per zorgorganisatie

De RI&E in de zorg is niet voor iedere organisatie hetzelfde. De risico’s hangen af van het type zorg, de locatie, de doelgroep en de werkzaamheden.

Type zorgorganisatie	Voorbeelden van belangrijke risico’s
Thuiszorg	Alleen werken, fysieke belasting, agressie, verkeersveiligheid
Verpleeghuis	Tillen, infectierisico’s, werkdruk, agressie, gebouwveiligheid
GGZ	Agressie, emotionele belasting, alleen werken, werkdruk
Huisartsenpraktijk	Infectierisico’s, prikaccidenten, agressie, beeldschermwerk
Tandartspraktijk	Infectierisico’s, gevaarlijke stoffen, werkhouding, prikaccidenten
Fysiotherapiepraktijk	Fysieke belasting, beeldschermwerk, hygiëne, gebouwveiligheid
Gehandicaptenzorg	Fysieke belasting, agressie, medicatie, alleen werken
Zorgadministratie	Werkdruk, beeldschermwerk, psychosociale belasting

Een goede RI&E kijkt dus niet alleen naar de sector “zorg” als geheel, maar naar de werkelijke situatie binnen de organisatie.

Wie is betrokken bij de RI&E in de zorg?

Bij een RI&E in de zorg zijn vaak meerdere rollen betrokken. Dat is logisch, omdat arbeidsrisico’s verschillende onderdelen van de organisatie raken.

Rol	Betrokkenheid bij de RI&E
Directie of bestuur	Eindverantwoordelijk en besluit over prioriteiten
HR	Werkdruk, verzuim, inzetbaarheid en beleid
QHSE of arbocoördinator	Borging, rapportage en compliance
Preventiemedewerker	Signaleert risico’s en ondersteunt uitvoering
Teamleiders	Volgen maatregelen op binnen teams
Medewerkers	Geven input over risico’s in de praktijk
OR of PVT	Denkt mee over arbeidsomstandighedenbeleid

De preventiemedewerker speelt vaak een praktische rol in het signaleren van risico’s, ophalen van input en opvolgen van maatregelen. Lees ook meer over de rol van de preventiemedewerker bij de RI&E.

Van risico’s naar maatregelen: het Plan van Aanpak

Risico’s in kaart brengen is stap één. Daarna moet je bepalen welke maatregelen nodig zijn om deze risico’s te beperken of weg te nemen. Die maatregelen leg je vast in het Plan van Aanpak.

Een goed Plan van Aanpak bevat per maatregel:

• het risico;
• de maatregel;
• de verantwoordelijke;
• de deadline;
• de prioriteit;
• de status;
• eventueel een evaluatiemoment.

In de zorg is dit extra belangrijk, omdat maatregelen vaak over meerdere teams, functies of locaties verspreid zijn. Een maatregel rond fysieke belasting kan bijvoorbeeld bij teamleiders liggen, terwijl een maatregel rond werkdruk bij HR of management terechtkomt. Een maatregel rond gebouwveiligheid ligt mogelijk bij facilitair beheer.

Daarom is duidelijke opvolging belangrijk. Zonder actiehouder en deadline blijven maatregelen snel liggen.

Veelgemaakte fouten bij een RI&E in de zorg

Bij zorgorganisaties zie je vaak dat de RI&E wel wordt opgesteld, maar dat de uitvoering en opvolging te weinig aandacht krijgen. Daardoor ontstaat het risico dat het document niet goed aansluit op de praktijk.

Veelgemaakte fouten zijn:

1. Alleen algemene risico’s opnemen

Een algemene RI&E is vaak niet specifiek genoeg. Zorgorganisaties moeten kijken naar de werkelijke risico’s per functie, locatie en afdeling.

2. Werkdruk te beperkt meenemen

Werkdruk wordt soms wel genoemd, maar niet concreet uitgewerkt. Daardoor ontbreken passende maatregelen, verantwoordelijken en deadlines.

3. Agressie en ongewenst gedrag onderschatten

Agressie wordt niet altijd structureel meegenomen, terwijl het in veel zorgsituaties een belangrijk risico is.

4. Medewerkers onvoldoende betrekken

Medewerkers weten vaak precies waar risico’s zitten. Zonder input van de werkvloer mist de RI&E belangrijke signalen.

5. Geen verschil maken per locatie

Bij meerdere zorglocaties kunnen risico’s sterk verschillen. Eén algemeen overzicht is dan vaak onvoldoende.

6. Maatregelen te vaag formuleren

Maatregelen zoals “meer aandacht voor werkdruk” of “veilig werken verbeteren” zijn niet concreet genoeg. Beter is om duidelijk te maken wat er gebeurt, wie het oppakt en wanneer.

7. Geen actiehouders benoemen

Zonder verantwoordelijke blijft opvolging vrijblijvend. Iedere maatregel moet een eigenaar hebben.

8. Deadlines ontbreken

Zonder deadline is niet duidelijk wanneer een maatregel klaar moet zijn. Daardoor is voortgang lastig te bewaken.

9. Rapportage richting management ontbreekt

Directie, HR of QHSE moet kunnen zien waar de grootste risico’s zitten en welke maatregelen achterlopen. Zonder rapportage blijft dit vaak onduidelijk.

Lees ook hoe je een RI&E rapportage maakt voor directie, HR en QHSE.

Hoe houd je overzicht op RI&E-maatregelen in de zorg?

Zorgorganisaties hebben vaak te maken met meerdere teams, diensten, functies, verantwoordelijken en locaties. Daardoor wordt het lastig om risico’s en maatregelen overzichtelijk te beheren in losse documenten of Excel-bestanden.

Veelvoorkomende problemen zijn:

• acties staan verspreid over verschillende bestanden;
• teamleiders werken met eigen lijsten;
• deadlines worden niet actief bewaakt;
• directie mist overzicht;
• HR ziet werkdruksignalen te laat;
• QHSE moet rapportages handmatig samenstellen;
• locaties werken niet op dezelfde manier;
• het Plan van Aanpak wordt niet actueel gehouden.

Werk je nu nog met Excel of losse documenten? Lees dan ook RI&E software of Excel.

Voor zorgorganisaties is overzicht extra belangrijk. Een dashboard helpt om openstaande acties, verlopen deadlines, risico’s per thema en voortgang per locatie zichtbaar te maken. Lees ook welke inzichten je nodig hebt in een RI&E dashboard.